Waar houden jullie je als Visie en Cognitie Groep mee bezig?
Onze groep richt zich op fundamenteel hersenonderzoek, waarbij we vooral kijken naar wat er gebeurt in de hersenen wanneer je iets ziet. En vervolgens wat er gebeurt wanneer je begrijpt wat je ziet. In dit onderzoek is de doelgroep mensen die wel hebben kunnen zien, maar nu blind zijn omdat hun oogzenuw is afgestorven. Al zestig jaar geleden was bekend dat blinde mensen tijdens het elektrisch stimuleren van een draadje in de visuele hersenschors een stip zagen. Daar borduurt ons onderzoek in zeker zin nog op voort.
Dat ‘zien’ gaat dan niet via de ogen?
Nee, dat klopt. Je moet wel een normale visuele ontwikkeling hebben doorgemaakt, zodat de verbindingen die je nodig hebt om te zien in je hersenen beschikbaar zijn. Word je vervolgens blind, dan blijven deze verbindingen bestaan. Die hersencellen liggen te wachten op informatie vanuit de ogen, maar die komt dan niet meer. Wij zijn bij apen een hersenprothese met tot duizend draadjes in de primaire visuele hersenschors gaan aanbrengen. Daarmee haal je weer een beetje informatie terug. Deze apen konden bijvoorbeeld letters herkennen, vergelijkbaar met letters op een matrixbord langs de snelweg.
Kun je dat ook bij mensen zo doen?
Ja, maar het probleem is wel dat de plek waar je in de hersenschors moet zijn, de primaire visuele cortex, bij mensen nogal verscholen ligt. Dat vergt een aanzienlijke operatie. In Spaans onderzoek, waar wij mee samenwerkten, hebben ze dat zo gedaan. Vijf mensen kregen een half jaar lang die draadjes geïmplanteerd. Dat ging goed en veilig, al werd wel duidelijk dat je met deze methode eigenlijk geen zicht in het gehele gezichtsveld kunt bereiken.
Terug naar de tekentafel?
In feite wel een beetje. Daarbij kwam al snel een ander gebied in onze aandacht, de laterale geniculate nucleus (LGN). Deze hele kleine kern is tussenstation voor bijna alle visuele informatie die het oog aan de visuele cortex overdraagt. Om daar ook draadjes te kunnen aanbrengen, hebben we een nieuw soort elektroden ontwikkeld, waarvan we er zo’n duizend op die plek zouden kunnen aanbrengen.
Is dat veilig?
Dezelfde methode die wij willen gaan gebruiken, lijkt sterk op diepe hersenstimulatie. Daarmee kunnen mensen met de ziekte van Parkinson worden behandeld. Wereldwijd zijn met deze patiënten al 200 duizend operaties gedaan, de methode is veilig en betrouwbaar. Ons zelfvertrouwen heeft nog een extra boost gekregen omdat neurochirurg Rick Schuurman ook geen beren op de weg zag. Hij heeft op het AMC veel ervaring met hersenstimulatie-operaties. Hij verwacht dat hoe wij het via LGN willen gaan doen, prima gaat werken. Tot slot hebben deze operaties nog het voordeel dat we er maar een klein gaatje in de schedel voor hoeven te maken, er hoeft geen groter stuk uit de schedel.
Wat zouden blinde mensen dan weer kunnen ‘zien’?
Duizend draadjes kun je je voorstellen als duizend pixels. Dat is in vergelijking met de tot 1 miljoen pixels die je met goede visie ziet, bescheiden. Hierdoor is het bijvoorbeeld niet mogelijk dat je zoiets als gelaatsuitdrukkingen bij anderen zou kunnen waarnemen. Maar het is wel voldoende om op straat de stoeprand te zien en niet tegen mensen op te botsen die je tegemoet lopen. Bovendien zou het ook kunnen dat je door de ervaringen die je opdoet, er wel steeds beter in wordt.
Hoe ziet jullie tijdpad eruit?
We hebben onze nieuwe methode bij twee apen getest, met goede resultaten. Misschien doen we dat nog een derde keer, maar we zijn ons eigenlijk al aan het voorbereiden om het op mensen te testen. Dat mag niet zomaar, het is natuurlijk ook een medisch-ethische kwestie. Je moet aantonen dat dit de logische volgende stap is, waarbij we bovendien alle risico’s zoveel als mogelijk hebben uitgebannen. Daar zie ik eigenlijk geen problemen, ons voornemen is dan ook om in 2027 de eerste testen met blinden te gaan doen. We werken er met een groot team al heel lang aan en we hebben er veel vertrouwen in, het is absoluut geen hersenspinsel.
Verwacht je dat mensen zich hiervoor zullen aanmelden?
Eerlijk gezegd wel. In Spanje is dat bijvoorbeeld ook gelukt, terwijl die operaties veel ingrijpender waren dan hoe wij het gaan doen. Wel is het belangrijk om te zeggen dat het om onderzoek gaat. Het is geen behandeling. Iedereen die zich aanmeldt, doet dat onzelfzuchtig. Voor de komende generaties lotgenoten. 
